Serge Lebovici werd geboren in Frankrijk op 10 juni 1915 in een joodse familie van Roemeense afkomst. Zijn ouders waren immigranten, iets wat hij nooit zal vergeten… Zijn vader, Solo Lebovici, was een geneesheer dermatoloog en een zeer sterke en strenge persoonlijkheid. Hij was een man van orde en plicht, en een belangrijk figuur in het leven van Serge. Hij sprak over hem met trots en toch een zeker verzet. Serge was de oudste van 3 kinderen, en voorbestemd om dokter te worden. Hij vangt zijn studies aan in 1933 en slaagt het examen om toegelaten te worden tot de stages in 1938. Daar wordt hij geconfronteerd met het antisemitisme. Tijdens de oorlog wordt hij gevangen genomen in Neurenberg. Hij verklaart zich niet-jood, en slaagt erin te ontsnappen. In 1942 wordt zijn vader door de Gestapo gearresteerd en naar Duitsland gevoerd waar hij, zoals zo velen, in ‘Nacht en Nevel’ verdwijnt. De oorlog, samen met het antisemitisme, drijven hem naar het kamp van de communisten, waar hij als geëngageerd man strijdt in de weerstand, voornamelijk door de verzorging van gekwetste verzetstrijders. Ook na de oorlog blijft zijn engagement voor het communistische gedachtegoed zijn richting bepalen. Vanuit zijn studie geneeskunde gaat hij verder naar de kindergeneeskunde, en het is pas na de dood van zijn vader dat hij definitief de richting van de psychiatrie durft in te slaan, want zijn vader vond dat geen ernstige discipline… Hij wordt dus kinderpsychiater. Ondertussen komt hij in contact met de psychoanalyse, en begint een analyse bij de psychoanalyticus Nacht ( what’s in a word?)
In deze communistische periode wordt hij gedwongen tot stellingname tegen de psychoanalyse, die een ‘therapie van de bourgeoisie’ wordt genoemd. Gekneld tussen zijn overtuiging in de kracht van de psychoanalyse en zijn loyauteit ten overstaan van de communisten die hem tijdens de oorlog geholpen hebben, kiest hij voor zijn loyauteit met het communisme. Later zal hij deze episode bestempelen als ‘indoctrinatie’ en keert hij zich af van het communisme. Deze strijd toont hem als man die trouw was aan het gegeven woord en trouw aan zijn engagement.
Zijn werk
Vanaf de jaren 1960 interesseert Serge Lebovici zich voor de hele kleintjes, die nog geen taal hebben en die lijden via het lichaam en in hun ontwikkeling.
Hij richtte eerst Le Centre Alfred-Binet op (1961-1978) in het 13de arrondissement in Parijs, een sociaal achtergestelde buurt, waar hij gratis consultaties organiseerde, en samen met René Diatkin en Marceline Gabel een vroeg aanpak van de psychopathologie ontwikkelde.
Het is in het Universitair Centrum Paris XIII- Bobigny, waar hij in 1978 tot Professor werd benoemd, dat hij het Centrum voor Psychopathologie voor het kind en de adolescent oprichtte. Het is ook daar dat hij zijn psychoanalytische aanpak van de baby met de ouders ontwikkelde. Zijn aanpak was in wezen multidisciplinair. Zijn medewerkers kwamen uit alle disciplines, en het is deze smeltkroes van invalshoeken en ideeën die hij zo bijzonder vond en ook steeds verder bleef aanmoedigen. Serge Lebovici wilde alles leren over het kleine kind, en elk discipline was doorvoor een mogelijke bron. Daarbij was hij ook een man die zijn weten met zoveel mogelijk mensen wilde delen, zowel artsen als verplegers, kinderverzorgsters en alle professionelen uit die sector.
De consultaties
Hij ontwikkelde een consultatietechniek die gericht was op zorgen en preventie en had bijzondere aandacht voor verwaarlozing en mishandeling van de allerkleinsten. In deze consultaties betrok hij ook ander therapeuten en was hij innovator van de consultaties die werden opgenomen op film, om aldus de therapeutische setting via discussies en leermomenten achteraf te kunnen gebruiken, teneinde meer te leren over de therapeutische effecten van bepaalde interventies en interpretaties. Hij wilde genezen, de verborgen fantasma’s vinden die een scherm vormen en een barrière voor de verdere ontwikkeling van het kind. Hij had een passie voor de therapeutische band, vanuit een empatische identificatie, die hij installeerde van bij de aanvang, zowel met de baby als met zijn ouders of verzorgers. Deze empathie benoemde hij als ‘métaphorisante’ omdat ze in staat is iets bij de ander in beweging te brengen, dat zal bijdragen tot een wijziging van de ander, tot een metamorfose.
Serge Lebovici durfde nieuwe ideeën te introduceren. Verder bouwend op het gedachtegoed van Winnicot, vertrok hij van de tegenoverdracht om creatief consultaties te voeren. Hij zet de ‘enactment’ binnen een theoretisch kader. Dit houdt in, het in de consultatie brengen van de eigen subjectiviteit van de therapeut. Deze wel doordachte en gereflecteerde wijze van handelen, vond hij nodig om op een directe manier voeling te krijgen met het onbewuste van de deelnemers aan de consultatie. Het betrof een paar consultaties van anderhalf uur. Het waren dus kortlopende therapieën, waarbij een wijziging van de verhoudingen tussen ouders en kind werd beoogd. Dit kon hij bewerkstelligen door de onbewuste fantasmen van de ouders te achterhalen, alsook het onbewuste mandaat waarmee het kind door de ouders wordt betekend. Zijn vrij directe vorm van spreken naar de ouders toe had tot doel het opwellen van onbewuste inhouden op korte tijd. Hij was een uitzonderlijk therapeut en besefte wel dat zijn manier van therapie voeren niet voor een ieder was weggelegd. Daarom raadde hij zijn leerlingen aan het langzamer aan te doen.
Serge Lebovici, de leraar
Serge Lebovici heeft zijn ideeën op schrift gesteld, maar hij was in de eerste plaats een mentor, een leraar, een man die een passie had om zijn wijze van werken door te geven, er over te reflecteren en te discussiëren met zijn medewerkers die hij aanzette om hun eigen creativiteit te exploreren en te volgen. Het doorgeven van zijn inzichten was voor hem zeer belangrijk en in Bobigny heeft hij meerdere opleidingen opgericht, waarvan voor hem de meest belangrijkste ‘la psychopathologie du bébé’ was, gericht tot alle professionelen van de eerste kinderjaren.
Geboeid door de onbewuste intropsychische processen, interesseert hij zich ook voor hen die de intersubjectiviteit onderzoeken. Overtuigd psychoanalyticus wil hij de belendende velden ondervragen en verenigt mensen rond zich die werken met toxicomanie, met migranten en hun kinderen. Terwijl hij in aanvang aarzelend stond tegenover de etnopsychoanalyse stimuleerde hij Tobi Nathan en Marie Rose Moro om daarin hun weg te zoeken.
Serge Lebovici als wereldburger
Zijn meevoelen met de ander beperkte zich niet tot zijn omgang met baby’s en hun ouders, maar betrof ook de kinderen die, overal ter wereld, getroffen werden door oorlog of tekort. Hij werkte zijn ideeën rond het transgenerationeel mandaat ook uit met betrekking tot kinderen die in traumatische levensomstandigheden terecht kwamen. Zo was hij intens betrokken bij de oprichting van een centrum in Sarajevo, waar men vooral kinderen met oorlogstrauma’s wilde helpen.
Beknopte bibliografie
(volledige bibliografie: zie http://www.carnetpsy.com/LeBibliographe/Auteurs/Items/LeboviciSerge/ouvragesAuteur.htm )Lebovici S., Stoléru S. Le nourrisson, la mère et le psychanalyste. Les interactions précoces Paris, Le Centurion, 1983, 377 p.
Lebovici S., Soulé M. La connaissance de l'enfant par la psychanalyse Paris, PUF, 1969, 645 p. 6e éd. 1995.
Lebovici S. L'expérience du psychanalyste chez l'enfant et l'adulte devant le modèle de la névrose infantile et de transfert (Rapport au 39 Congrès des psychanalystes de langues romanes, Paris, 1979) Paris, PUF, 1979, 119 p. & Revue française de psychanalyse, 1980, 44, n° 5-6.
Lebovici S. En l'homme, le bébé Paris, Eshel, 1992, 143 p.
Lebovici S., Castarède M. F. L'enfance retrouvée. Une vie en psychanalyse Paris, Flammarion, 1992, 249 p.
Lebovici S. L'arbre de vie. Éléments de psychopathologie du bébé Ramonville Saint-Agne, Érès, 1998, 326 p. Cf. Multimédia.